Toplumsal Olaylarda Genel Prensipler
Toplumsal Olaylarda Genel Prensipler
Ülkemizde toplu eyleme katılan topluluklar geleneksel olarak yasal ve yasal olmayan topluluklar olarak sınıflandırılmaktadır. Ancak bir toplu gösteri yürüyüşünün kanuna uygun olarak yapılıp yapılmadığından çok daha önemli olan konu, topluluğun hangi amaç doğrultusunda eyleme başladığıdır. Bir topluluk kanuna aykırı olarak toplanmış olsa bile, kimseye saldırı gütmeyen ve belirli bir konuda uğradıkları haksızlıklara karşı seslerini duyurmak isteyen veya seslerini duyurmanın tek yolunun toplu eylemden geçtiğini düşünen gruplar olabilir. (1982 Anayasası Md. 34: "Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.") Bu nedenle bir olaya müdahale etmeden önce topluluğun yapısı, istekleri ve hedefleri konusunda bilgi sahibi olmak, bu bilgiler doğrultusunda hareket etmek güvenlik görevlilerinin taktiklerinin başarısında önemli rol oynayacaktır.
Güvenlik görevlilerinin topluluğu kontrol için kullandığı taktikler topluluğun olay esnasındaki davranışlarını da etkilemektedir. Güvenlik görevlilerinin topluluğa devamlı müdahale etmesi veya müdahale edecekmiş gibi görünmesi, eylemcilerin problemlerini dile getirme imkanı bulamamasına ve eylemcilerde güvenlik görevlilerine karşıt bir hava uyanmasına sebep olacaktır. Bu durum provokatörlerin de etkisiyle istenmeyen olaylara meydan verebilecektir. Bu sebeple güvenlik görevlilerinin kullandığı taktikler ile topluluğa kanun çizgisi içerisinde kaldıkları müddetçe yaptıkları eyleme saygılı olunacağı imajı verilmelidir.
Hatırlatmakta fayda bulunan diğer bir nokta da kanuna aykırı eylem ile meşru eylem farkıdır. Bazı eylemler izinsiz olmaları sebebi ile yasa dışı konumuna düşmüş olsalar bile, kamuoyunda ve vicdanında destek bulmaları, toplumsal ahlak, toplumun sağlık ve güvenliğine herhangi bir tehlike oluşturmamaları nedeni ile meşruiyet kazanabilirler. Bu sebeple güvenlik görevlilerinin yasallık ve meşruluk arasındaki hassas dengeyi iyi ayırt etmesi gerekir. Mesela mahallelerindeki kaza nedeni ile ölümleri protesto etmek için yolu kapatmak sureti ile eylem yaparak bir üst geçit yapılmasını talep eden eylemcilerin eylemleri yasal değildir. Ancak taleplerin gerekçeleri ve eylemin kamu güvenliğine yönelik ciddi tehlike oluşturmaması nedeni ile zor kullanılarak dağıtma ve liderleri yakalama yerine ikna metotlarını kullanarak eylemi sona erdirme güvenlik görevlilerinin halk nezdindeki desteğini artıracaktır.
A- Organizatörlerle Diyalog Kurma ve İkna Edici / İnandırıcı Olma
Organizatörlerle Diyalog Kurma:Toplu yürüyüşün amacı tespit edildikten sonra olayı organize eden ve lider konumunda olan insanlarla çeşitli kanallar vasıtasıyla bağlantı kurulur. Yürüyüşün zamanı, istikameti, atılabilecek ve atılamayacak sloganlar, taşınabilecek pankartlar ile güvenlik görevlilerine saldırı için kullanılabilecek malzemelerin taşınmaması (kalın pankart sopası, bol çivili küçük pankart sopası vb.) gibi konularda karşılıklı diyalog ve anlaşma sağlanmalıdır.
Güvenlik görevlilerinin eylem alanındaki varlığının, kalabalıktan yararlanıp örgütleri adına sansasyonel eylemler yapmak isteyen provokatörlerden veya zıt gruplardan gelecek saldırılara karşı topluluğun güvenliğini sağlamak olduğu açıkça ifade edilir. Güvenlik görevlilerinin hiçbir üzücü olay meydana gelmemesi için gerekli güvenlik tedbirlerini alması gerektiği açıklanır. Yani güvenlik görevlilerinin asıl amacının gösteriyi engellemek veya göstericilere karşı durmak değil, gösterinin huzur içerisinde yapılabilmesi için tedbir almak olduğu bellidir. Bu açıdan organizatörlere topluluğa hakim olmaları ve bir güvenlik görevlisi-gösterici çatışmasına sebep olacak şekilde tansiyonu yükseltmemeleri gerektiği belirtilir; böylece organizatörler ve güvenlik görevlileri arasında genel mutabakat sağlanır.
Ancak her ihtimale karşı, organizatörlerin topluluğu kontrol kabiliyetleri ile topluluğun kargaşa çıkarmak isteyip istemedikleri ve kanunsuz hedeflere yürümek isteyip istemedikleri iyi araştırılmalı ve değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme neticesi güvenlik görevlileri artırılmalı veya azaltılmalıdır.
İkna Edici ve İnandırıcı Olma:
Bir toplumsal olayda göstericilerin uyması gereken bazı yasa ve kurallar vardır. Olay anında bunların güvenlik personeli tarafından kitlelere iletilmesi gerekebilmektedir. Bu kurallar çoğu zaman göstericilerin bazı davranışlarına izin verilmemesi şeklinde olabilir. Öte yandan insanlarda yasaklara karşı çoğu zaman bir antipati ve onu çiğneme eğilimi vardır. Yapılmaması istenilen bir davranış "Yapma!", "Yasaktır!" veya "Bunun cezası şu kadardır!" gibi kesin emirler şeklinde ifade edilmemelidir.
Toplumsal olaylarda yapılacak sözlü uyarılar, dili çok iyi kullanan uzmanlar tarafından özenle hazırlanmalıdır. Kullanılan ifadeler bir yasaklama veya emir ifade etmekten daha çok, yapılması veya yapılmaması istenilen şeylerin o kişilerin kendi güvenlikleri için istenildiği hissettirilmelidir. Kişi kendi sağlığını veya güvenliğini önemsemese bile kendisinden istenilen davranışın sadece onun kendisi için değil başkaları için tehlike taşıdığı veya rahatsız edici olduğu vurgulanabilir. Bu şekilde kullanılacak olan ifadelerle insanlarda yasaklara karşı olan antipati ve tepki duyguları gereksiz yere tahrik edilmemiş olur.
Göstericiler ile güvenlik mensupları arasında gerçekleşen bireysel diyaloglarda "emredici" bir üslup yerine "uyarıcı" veya "hatırlatıcı" olunmalıdır. Vatandaştan yapması veya yapmaması istenilen şeyin kişisel ve keyfi bir istek veya emir değil bir görev gereği olduğu hissettirilmelidir. Uyarılardaki üslup kişisel ve keyfi bir yasaklama ve sınırlamaya dönüştüğünde doğal olarak bunlara bir tür direnme oluşacaktır. Oysa bir göstericiden uyması istenilen kuralın onun yararına olacağı kısaca hatırlatılabilir.
Bazı durumlarda göstericilere açıklama yapma zamanı olmayabilir veya herhangi bir sebepten dolayı hiçbir açıklama yapılmaması da gerekebilir. Bu tür durumlarda bile kısa ve net ifadelerle bazı nedenlerden dolayı şimdilik bir "açıklama yapılamayacağı" şeklinde bir "açıklama yapılabilir". Açıklamaya zaman olmadığı mazeretine sığınılarak açıklamadan kaçınıldığı bazı durumlarda olayın büyüyerek personelin daha fazla zaman ve enerji kaybettiği görülmektedir. Bazı durumlar hariç çoğu zaman vatandaşa uygun bir dil ve üslupla yapılacak olan kısa açıklama ve bilgilendirmeler gereksiz birçok tartışmayı ve gerilimi önleyecektir.
Problemler iki türlü çözülür: biri güç kullanarak, diğeri işbirliği veya ikna ile. Her zaman işbirliği ile daha büyük başarılar elde edilmiştir. İkna metodu toplu olaylarda denenecek en öncelikli metottur. Mesela hep birlikte T.B.M.M.'ne yürümek isteyen bir topluluğun bu isteğinin yerine getirilmesi imkansızdır. Bu gibi toplulukları güç kullanarak dağıtmaya çalışmak yerine onların istekleri hukuken kabul edilebilecek ölçüler içerisinde yönlendirilmelidir. Bu gibi kanuna aykırı talepler neticesinde ortaya çıkacak güvenlik görevlileri ile eylemciler arasındaki gerginliği yumuşatmalı ve göstericinin amacına kısmen de olsa ulaşabilmesi sağlanmalıdır.
B- İnisiyatif Kullanma, Caydırıcılık, Provokasyona Gelmeme ve Profesyonel Olma
İnisiyatif Kullanma:İnisiyatif kullanmak hiçbir zaman suç işleyenleri cezasız bırakmak veya suç işlenmesine göz yummak olarak değerlendirilmemelidir. İnisiyatif kullanma; toplumun genel menfaati doğrultusunda hareket ederek topluluğun agresif bazı tavır ve davranışlarını azaltma çalışmasıdır.
Göstericilerin eylemleri topluluğun huzurunu bozacak veya güvenliğini tehlikeye düşürecek seviyede olmadığı müddetçe ufak tefek taşkınlıklara göz yumulmak ve mecbur kalınmadığı müddetçe müdahale edilmemelidir. Eylem anında yakalama yapmak genelde risklidir; çünkü güvenlik görevlilerinin gereksiz hareketleri provokatörlerin topluluğun dikkatini bu yöne yönlendirmeleri ile daha büyük olayların gelişmesine sebep olabilir.
Eğer güvenlik görevlileri her provoke eylemde bulunanları anında yakalamaya çalışır ise toplulukta bir dayanışma ruhu doğabilecek ve güvenlik görevlilerine karşı topluca direniş ortaya çıkabilecektir.
Caydırıcılık:Caydırma taktikleri daha ziyade olay çıkarmaya kararlı kişilerin ve toplulukların bu niyetlerinden ve kararlılıklarından vazgeçirilmesi için uygulanan taktiklerdir. Burada önemli olan suça azmetmiş kararlı bir kişi veya grubu bu eyleminden vazgeçirmeye çalışmaktır. Bu da ya güç gösterme taktiği yahut ikna etme taktiği ile olmaktadır. Örneğin; ferdi bir olay yaratan bir suçlunun davranışının yanlış olduğunu kendisine ikna edilerek söylenmesi veya bir olayda sanığın rehin aldığı kişileri bırakmaya ikna edilmesi için uygulanan taktik. Olayın suç olduğunun söylenmesi, rehineleri öldürdüğü takdirde durumun daha da ağırlaşabileceğini ayrıca kişinin içinde bulunacağı psikolojik durum da değerlendirilerek, dinen ve ahlaken yapılacak eylemin kötülüğünün ikna edilerek anlatılmaya çalışılması gerekir. Toplumsal olaylarda ise caydırma taktikleri; kuvvet gösterisi ile kanuna uygun istekleri doğrultusunda bazı tavizler verilerek caydırılmaya çalışılmalıdır. Güvenlik görevlileri toplu eylemler esnasında her türlü senaryoya hazır olmalı ve buna hazır olduğunu çeşitli vesilelerle topluluk ve topluluk yöneticilerine bildirmelidir. Ancak caydırıcılık maksadı ile aşırı güç gösterisinden de kaçınmak çok önemlidir; çünkü aşırı güç göstermek çoğu zaman tahrik anlamına gelir.
"Caydırıcılık" ile "meydan okuma" arasında çok ince bir çizgi vardır. "Meydan okumada" karşı tarafa yöneltilen bir tehdit söz konusudur. "Caydırıcılıkta" ise karşı taraftan gelecek olan olası bir saldırıya karşı "hazırlıklı ve yeterli" olunduğu mesajı verilmektedir. Meydan okuma "saldırgan" iken, caydırıcılık "savunma" ağırlıklı bir uygulamadır. Devlet ve onun adına kuvvet kullanan güvenlik personeli ne kadar güçlü olursa olsun hiçbir zaman kitleleri tehdit ve tahrik eden taraf olmamalıdır. Devlet her zaman gösteri yapan kitleye karşı daha güçlü olan taraftır ve bu da onun daha fazla ölçülü ve kontrollü olmasını gerektirir. Mesela; silahsız, aralarında kadın ve çocukların bulunduğu bir topluluk karşısına panzerlerle çıkmak, tam teçhizat ile göz yaşartıcı bombalar ve kalkanlarla gözükmek caydırıcılık çizgisini aşacaktır. Belki de havayı gerginleştirecek ve toplulukta güvenlik görevlilerinin kendilerine düşmanca cephe aldığı ve topluluğun hedef aldığı kitle ile işbirliği içerisinde olduğu ve eylemci grubu tahrik ederek onları ezmek için fırsat kolladığı imajını verecektir. Bunun gibi güç gösterisinden kesinlikle kaçınmak gerekir. Güvenlik görevlilerinin her türlü senaryoya hazır olması bu gücünü meydanlara sürmesi anlamına gelmez. Bu güç gerektiğinde bir dakika içerisinde müdahale edebilecek yakınlıkta bulunmalıdır.
Provokasyona Gelmeme:Beklentileri karşılanmayan ve bu beklentileri karşılamaya yönelik arayışları sonuçsuz kalan insanlar umut kırıklığı yaşarlar. Bu tür insanlar, şiddete yatkın toplumsal bir olayda eğilimleri doğrultusunda kışkırtılırlar. Bu kışkırtmanın belli kişilerce organize edilip bir amaca yönelik hazırlanmasına provokasyon diyoruz.
Provakatif ortam, toplumsal olayda bulunan insanların duyarlı olduğu konuların belirli kişiler tarafından dile getirilerek kışkırtılmasıyla yaratılır. Provakatif ortam; ekonomik sebeplerden, sosyal ve siyasi farklılıklardan ayrıca mal, namus ve inanç gibi bireylerin çok duyarlı olduğu konulardan birine saldırı olduğunda ortaya çıkan gergin süreçtir. Bunu bilmemiz provakatif ortamı tanımamıza ve müdahale aşamasında nasıl davranmamız gerektiğine yardımcı olacaktır.
Provokatörler topluluğu amacından saptırmak isteyen profesyonel kişilerdir. Her aşamada topluluk ve güvenlik görevlilerini karşı karşıya getirmeye çalışırlar. Güvenlik görevlileri bu gibi durumlarla karşılaştığında hislerine göre hareket etmek yerine mantıklı ve sabırlı olarak hareket etmelidir. Topluluk psikolojisini iyi bilen güvenlik görevlileri provokatörü coplamak yerine, yakalayıp hemen güvenlik görevlileri hatlarının arkasına atmalı veya topluluk dağıldıktan sonra yakalayıp mahkemeye sevk etmelidir.
Özellikle sol örgütlü provokatörler sokak eylemleri ve provokasyon konusunda çok büyük tecrübeye sahiptirler. Bunlar topluluğu kışkırttıktan sonra o topluluğun içinde izlerini kaybettirmeye çalışmaktadırlar. Bu sebeple güvenlik görevlilerinin onların birikimini ve tekniklerini çok iyi bilmelidir. Topluluk içinde bu tür hareketlere katılmaya gönüllü olan, öfkeli, heyecanlı kişilerin, psikopatların ve toplu hareketleri başlatabilecek ve önderlik edebilecek kişilerin önceden hüviyetlerini tespit etmek lazımdır.
Profesyonel Olma:Toplumun bir kesiminin herhangi bir konuda kamuoyu oluşturmak ya da isteklerini yönetime iletmek amacı ile toplu gösteri yapması çağdaş toplumlarda en temel haklardan biridir. Bu haklar demokratik sistemlerin kaçınılmaz bir parçası ve hatta gereklerindendir. Güvenlik görevlileri, sokağa hak aramak için çıkan insanları potansiyel suçlu olarak görmemeli; hatta onların da en az güvenlik görevlileri kadar vatansever olabilecekleri düşünülmelidir. Toplumsal olaylarda görev alan güvenlik görevlileri profesyonelliğin gereği olarak duygularına hakim olabilmeli ve yansız davranabilmelidirler. Göstericilerle ilişkilerde ise emredici olmak yerine kararlı bir şekilde uyarıcı olmalıdırlar.
Toplumsal olaylarda görev yapan güvenlik mensupları, gösterinin içeriğine göre göstericilere karşı olumlu veya olumsuz bir görüş sahibi olabilirler. Yapılan gösterinin gerilimsiz olması durumunda zaten fazla bir sorun olmayacaktır. Bu tür olaylarda güvenlik personeli için tek sorun rutin güvenlik önlemleri almak ve karşı bir gösteri varsa onunla ilgili tedbirleri uygulamaktır. Gösterinin devlet karşıtı olması ya da gerilimli olması durumunda ise doğal olarak güvenlik mensupları kendilerini taraf olarak göreceklerdir.