Kolektif Davranış Ve Özellikleri
Kolektif Davranış
Kolektif davranışın diğer bir adı da toptan kitle davranışıdır. En büyük özelliği ise yapılanmamış oluşudur; yani bu tür davranışların belli bir normu, kalıbı, seyri yoktur. İş bölümü, statü, kimin ne yapacağı belli değildir. Bu yüzden güvenlik görevlileri açısından ele alındığında çok tehlikeli sonuçlar doğurabilecek hareketlerdir. Duygular serbest hareket eder; insanlar bir kalıp ve kural dinlenmeden davranır, hareket ederler.
A- Kolektif Davranışın Ön Koşulları ve Nedenleri
Kolektif Davranışın Ön Koşulları:
1- Kültürel normların ve sosyal ilişkilerin kuralları kesinlikle işlemez.
2- Etkileşim ve etkilenme son derece yüksektir.
3- Grup bağımlılığı geçici ama çok fazladır.
4- Spontane hareketler çıkar ve kontrol edilemez hale gelir.
Bazen yapılanmamış toplumsal hareketler hareketlerin seyri içerisinde yapılanabilir; sendikaların çıkışı buna göre örnektir. Yapılanmış hareketlerde ise bir dış etki sonucu provokatörler ve güvenlik görevlilerinde kolektif davranış görülebilir; bu yüzden güvenlik görevlilerinin bu tip olaylarda görev anlayışı, daha önce de belirtildiği üzere, caydırıcılık ve tahrik sınırının çok iyi belirlendiği bir çizgide olmalıdır.
Kolektif Davranışın Nedenleri:1- Sosyal ve toplumsal norm ve geleneklerin yokluğu veya zayıflığı.
2- Belirsiz durumların bir türlü açığa kavuşamaması.
3- Yeni değerlerin ve yeni bakış açılarının oluşmasının yeni yapılanmaları sağlamasına gebe olduğu durumlarda meydana gelir.
Kolektif davranışa en büyük örnek Arnavutlukta meydana gelen halk hareketleridir; Banker skandalı ile sokaklara dökülen halk değişime gebe olan baskıcı rejimin yıkılması için hareket eder hale gelmiştir. Var olan toplumsal yapı gerekli olduğu halde gelenek, görenek ve normlara göre değiştirilemiyorsa kolektif davranış meydana gelir; toplum değişikliği zorlar. Mevcut yasalar, normlar, gelenek ve görenekler suçluyu koruyor olabilir; bu yüzden vatandaş bu geleneklerin dışına çıkarak tepkide bulunabilir. Kolektif davranış kurumsallaştığı zaman bu davranışa gerek kalmaz.
Cumartesi Anneleri olarak adlandırılan kitlenin eylemleri bu davranışa örnek olabilir. Bir direnme konusu olan Cumartesi Anneleri hareketleri birçok ilde kolektif davranışa dönüşmüştür. Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde Kayıpları Arama ile ilgili bir birim kurulduktan sonra kayıp olduğu iddia edilen insanların bir kısmının aslında yasa dışı örgüt üyesi durumunda olduklarının belirlenmesi —yani kayıplar konusunda meydana gelen kolektif davranışın kurumsallaşması ve gerçeklerin halka duyurulması— sonucu bu davranışta görev alan Çevik Kuvvet Polisi toplumun büyük bir kesimince ifa ettiği görevden dolayı eleştirilmekten kurtulmuştur. En azından bu amaçla oluşan kolektif davranış çözülmüş ve en aza indirgenmiş, toplumun desteği bu davranıştan çekilmiştir.
B- Kalabalığın Anlamı, Oluşumu ve Özellikleri
Kalabalıklar:Yukarıdaki insan grupları belli bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelmişlerdir. Bu insanların arasında zaten bir ilişki vardı. Bu kısımda ise aralarında herhangi bir ilişki olmayan insanların davranışlarını ve nasıl bir araya geldiklerini incelemeye çalışacağız.
Genel Kalabalık Davranışı:Belirli bir amaç için bir araya gelmeyen ancak gelişen olaylar neticesinde amaçları ortak hale gelen insanlar vardır. Bunlar kalabalıklardır. Ortak mekanda toplanmış insanlardır. Aralarında meydana gelecek etkileşimle "grup" haline gelebilirler. Kalabalık ortam, insanların duygularını uyandıran ve onların ifade edilmesini teşvik eden bir ortam haline gelir. Her zaman potansiyel bir hava vardır. Büyük kalabalıklarda duygusal bulaşmanın koşullarının en üst düzeyde oluştuğu görülür. Başkalarının da varlığı bireye güvenlik ve onaylama hissi verir. Özellikle türdeş insanlarda bu had safhadadır. Böylece kalabalık, ortaklık duygusunun insanlar arasında ortaya çıkışına neden olur. Bundan birkaç yıl önce bir televizyon programcısının yanlış anlaşılan bir cümlesi üzerine kalabalık halindeki türdeş bir özelliğe sahip vatandaşlarımızın bir anda galeyana gelmesi bu olay için tipik bir örnek teşkil edebilir.
Toplumsal rahatsızlık (gerilim; ırksal, dinsel, siyasal, ekonomik, etnik vb. olabilir) zamanlarında cadde kalabalıkları çoğu kez eylemde bulunan kalabalıklara dönüşebilmektedir. Genel mitinglerde her şey bellidir; bir davet vardır, tarih bildirilmiştir. Genel kalabalıklarda önceden planlanan herhangi bir şey yoktur. Etkileyen bir grup veya yukarıdaki örnekte olduğu gibi bir etken ortaya çıkabilir. Çekirdek bir grubun kalabalığın dikkatini çekmesi ve etkilemesi sonucu tepkinin eyleme dönüşme olasılığı yüksektir. Trafik kazaları sonrası veya işlenen bir cinayet sonrası normal kalabalığın bir anda protestocu, eylemci, yakıp yıkan bir kalabalığa dönüşmesi olayları buna örnek teşkil edebilir.
Bunlarda hiçbir yapılanma ve norm yoktur. Kalabalığın kendisi spontane olarak oluşur. Ama diğer durumlarda grup zaten oluşmuştur, hareketler ve davranışlar spontane olarak ortaya çıkar.
İlişki ve davranışlarda hiçbir kural yoktur. Gerilim yüksek; düşmanlık, kızgınlık, gücenme vb. duygular oluşmuşsa toplumsal olarak kontrolsüz etkileşim sonucunda kötü sonuçlar ortaya çıkar. Yakın tarihte genel grev çağrılarının çoğu kez hükümete karşı devrimci hücum ve atakların başlangıcı haline geldiği görülmüştür. Hakkını arayan işçi hareketi bir anda yıkıcı bir eyleme dönüşebilmektedir.
Bütünleştirici Kalabalık Davranışı:
Tüm kalabalık davranışları spontane ve ani değildir. Başıboş değildir. Bir kısmı kontrollü, bir kısmı spontanedir. Çoğu kez kontrollü duygusal buluşmalar özendirilebilir. Yararlı toplumsal işlevler yerine getirilebilir. Olumlu sonuçları da olabilir. İnsanlar sosyal etkinliği birlikte olma ve güven tazeleme amaçlı yapabilir.
C- Kalabalığın Çeşitleri
1-) İrade Kalabalığı: İnsanlar bir şeyi ifade etmek için toplanmışlardır. Belli duyguların açığa çıkarılmasına yönelik davranışlardır. Verilen bir parti, kalabalık dans grupları, spor etkinlikleri bu kalabalıklara örnek teşkil edebilir. Bunlar bazı duygu ve gerilimlerin düzenli bir biçimde ifade edildiği yerlerdir. Kişiler arası ilişkilerde bir serbestlik ve bir samimiyet var. Bağırma, çağırma ve belli bir düzende saldırganlık maçlarda hoşgörülmüştür. Gerilim zararlı bir biçimde kusulacağına rahatça gideriliyor. İnsanları kapattıkça norm dışı işler artar. Ancak kalabalığın uyumlu olması gerekiyor; yoksa aynı sonuç çıkmaz. Evde parti veren çocuklara anne ve babalarının katılması partiyi sıkar; sigara içerek sohbet eden gençlere babaları katılırsa sigara dahi içilemeyeceğinden sohbet sıkıcı olabilir.
2-) Dinleyici Kalabalıklar: Seyirci gruplar, konsere gidenler, konferans dinleyenlerdir. Bu gruplar da duygusal uyum bakımından gelişigüzel gruplara benzer. Ancak etkilenme düzeyi yüksektir. Bu sırada dinleyenlere kendilerini ifade etme olasılığı var. Bitiminde karşılıklı görüşmeler olur. Dinleyici kalabalıklara örnek olarak basın açıklaması yapan kalabalıkları verebiliriz. Bu kalabalıklar kanundaki boşluktan yararlanarak bir anda grup ve eylemci haline gelebilirler.
3-) Dini Hizmetlere Yönelik Kalabalıklar: Örneğin tarikat mensupları veya bir zikir anındaki insanlar bu gruba örnek gösterilebilir. Yine camide dini vecibelerini yerine getirmek için toplanan insanlar da bu gruba girerler. Tarikattaki insan diğer mensupların davranışlarına uyar. Birey enerji boşaltır, arkadaşlık başlar. Manevi bir huzur hissedilir. İnsanlar orada bir şeyler bulur; normal yaşamda bulamadığı beraber olma ve gruba ait olma olanağı bulur. İnsan psikolojik bağlılık sağlayabilir.
4-) Önceden Planlanmış Toplantılar: Gönüllü derneklerin yaptığı toplantılar ve söyleşiler bu gruba girer. Konuşmacılar gelir, bir şeyler paylaşılır, dinlenilir; kalabalık soru sorar, problemler paylaşılır. Bu toplantılarda sayının artması duygusal buluşmanın alanını geliştirir. Siyasal partiler bu tip toplantılardan çok yararlanır. Tarihte Alman Diktatörü Hitler bu toplantılardan en çok yararlanan liderlerdendir.
5-) Kızgın Kalabalıklar: Bir anda oluşurlar. Kırar, döker, linç ederler. Zaten toplum gerginse bu tür oluşumlar mümkündür. Bir anda pek çok yerde oluşabilir. Belirli bir amaçtan ziyade bir öfke boşalma, güçlenmeye tepki ve isyanı ifade eder.
Bu tip hareketlerin amaçları belli değildir. Bir toplumsal hayal kırıklığı bu tip olaylara kaynaklık eder. Etnik, ırksal, sınıfsal, ahlaki olabilir. Bu arada bir günah keçisi ortaya çıkar. (Eskiden Yunanlılar keçiyi kurban ederek günahlarından arındıklarını düşünürlerdi.) Bu insan linç edilir. Bu güvenlik görevlisi olabilir. Öfkeli kalabalık içerisindeki sivil polisi fark edince linç girişimi olabilir. (İstanbul 1 Mayıs.)
Kızgın grupların belirgin somut amaçları vardır. Linç bitince olay biter. İçerisinde çekirdek aktif militan liderler vardır. Liderleri izleyen kalabalık vardır. Buna bir örnek de "jandarma gelinceye kadar yakalanan bir hırsızın ağaca bağlanarak linç edilmeye çalışılması" verilebilir.
Bu tip olaylar gelişerek çete olayları ve örgütlenmeleri haline gelebilir. Başlangıçta yapılanmamış kalabalık halinde iken sonraları organize olarak çete oluşturabilirler. Saldırganlık bir gerilim yaratır. Gerilim gruba da sirayet eder. Birey kendini tehlikede hissederse gerilim yükselir. Gerilim yükselirse saldırganlık artar. Böylece gruba dönüşen çeteler oluşur.
Sade vatandaşların kendiliklerinden yıkıcı şiddet davranışlarına girmeleri mümkün değildir. Güvenlik görevlileri sade vatandaşı izole etmelidir. Eğer görev anlayışı ile değil, bir görevi yapmış olmak için görev yapılırsa —yani masum insanlar da gözaltına alınmaya çalışılırsa— duygusal bulaşma körüklenmiş olur.
D- Olayların Hazırlık Safhası ve Başlatma Usulleri
Olayların Hazırlık Safhası:Aslında kanunsuz toplumsal olaylar aniden ortaya çıkmaz. Aniden ortaya çıkmış gibi gözüken her olayın bir hazırlık ve olgunlaşma safhası vardır. Bazen aylar, yıllar kadar uzun süren bu safhalar kamuoyunun gözünden kaçabilir ve kamufle edilebilir. Olaylar bu safhadan sonra uygun bir ortam bulunca veya yaratılınca yine bir bahane ile aniden ortaya çıkar ve hızla gelişir.
Örnek olarak, özellikle 12 Eylül öncesi dönemde meydana gelen okul ve işyerlerinin işgali, boykotlar, kurtarılmış bölge ilanları, direnişler ve katliamları gösterebiliriz. Bu tip olayların hiçbiri kendiliğinden meydana gelmemiştir. Planlı, programlı, sinsi bir çalışmanın sonucudur.
Olayların hazırlık ve olgunlaşma safhasına tesir eden önemli faktörler şunlardır:
a- Önderlik: Toplum halinde yaşayan insanlarda yönetme ve yönetilme duyguları vardır. Yönetme duygusu ve becerisine sahip olanlar azınlıktadır. Bu yönetme duygusuna sahip olan insanların hepsinin önder olması da mümkün değildir. Özellikle cesareti, etkileyici konuşma yeteneği, katılığı, üstün fizik yapısı, bilgisi ve benzeri özel yetenekleri taşıyan kişiler önder olabilirler. Sonuç olarak, toplumdaki diğer insanların bir takım farklı özelliklere sahip olan ve özellikleriyle karşı tarafı etkileyebilen kişilerini önder diye tanımlayabiliriz. Bu özellikler veya yetenekler doğuştan olabileceği gibi sonradan da kazanılabilir. Yasal olmayan bir toplumsal olayda önder dediğimiz kişiler, etkileyici konuşmasıyla cazibe ve heyecan uyandıran sloganları ve hareketleriyle huzursuzluğu artırıcı, sinirli ve gergin bir havanın oluşmasına çalışırlar. Önderin meşhur veya çok iyi tanınan biri olması şart değildir. Önderlerin önceden planlanıp organize edildikleri gibi bazen hemen topluluk arasında öne fırlayıveren tipleri de vardır. Bu tür olaylarda önderler daha çok ortalığı karıştırır; saf, genç ve kolay etkilenen kişileri ise olayların içine iterler.
b- Kabarma ve Horozlanma Devresi: İnsanlar tek başlarına veya birkaç kişilik grup halinde iken daha mantıklı düşünür ve daha bilinçli kararlar verebilirler. Keza cesaret ve davranışları da normal bir insanın cesaret sınırları içindeki kadardır. Fakat insanlar kalabalıklaştıkça matematiksel ve doğal olarak güçlenir, cesaretlenir ve davranışları da o ölçüde serbest bir hal alır. Ancak duygu, düşünce ve karar verme yetenekleri ise aynı ölçüde karmaşık ve belirsiz bir çizgiye yönelir. İşte tek başına iken tepki gösteremeyen kişiler, topluluk halindeyken yukarıda açıklamaya çalışılan özelliklerin de etkisiyle birbirlerinden güç alarak kendilerini daha kuvvetli görmeye başlarlar. Tabiri caiz ise horozlanmaya, kabarmaya, taşkınlığa, kısaca kavgaya hazır hale gelirler. Örneğin, güvenlik görevlisinin yolda tek başına giden bir vatandaşı haklı bir nedenle uyarması karşısında bu kişinin tutumu ile bir futbol maçında yine haklı nedenle uyarılan fakat kendi arkadaş grubu veya en azından takım taraftarı dediğimiz geniş bir grup içinde bulunan kişinin tutumu birbirinden çok farklıdır. Şöyle ki; birinci olayda kişi daha sakin, mantıklı ve ölçülüdür; ikinci olayda ise isyankardır, çevresinden aldığı güçle hem kendisi hem de aynı grup taşkınlık gösterebilir. Horozlanma devresinin güvenlik görevlisi açısından önemi; bu duruma gelmiş bir toplumun yasal olmayan hareketler için önemli bir kaynak olacağıdır. Bu durum güvenlik görevlilerince şartlara göre kontrol altına alınmadıkça daha kötü olaylara dönüşebilir, ilerleyebilir.
c- Toplumun Büyümesi: Yasal olmayan bir toplumsal olayın amacına ulaşabilmesi için önceden planlanmış görevliler ve kışkırtıcılar olayın başlayacağını, hatta başlamak üzere olduğunu yaymaya başlarlar. Bu konuda oradaki şahıslar arasında çeşitli söylentiler ve yorumlar konuşulmaya başlamıştır. Çoğunluk mantıksız ve heyecanlıdır. Bu durumu değerlendiren maksatlı görevliler taraftar toplamaya çalışırlar. Zira topluluğun tamamı aslında kötü maksatlı değildir. Buraya gelirken böyle bir isyankar olaya katılmayı düşünmemiş; sadece merak ettiği için veya tatmin olmak, vakit geçirmek için gelmiş olabilirler. Kışkırtıcılar bu tip insanları da heyecana getirerek olaya katmaya çalışırlar. Kalabalık giderek artar; kalabalığın sayısı arttıkça söylentiler gelişir, heyecan artar, artık topluluk şuursuzlaşmıştır. Böylece cesareti de artan topluluğun tehlikesi ve yasadışı hareketlere yönelme cüreti artar. Bu tür yavaş yavaş gelişen topluluklarda güvenlik görevlileri bu büyümeyi önlemeye çalışmalıdır.
d- Fikri Hazırlık Devresi: Bu safhaya gelinceye kadar topluluk, artık belli bir heyecan dalgasına kanalize olmuştur. Aslında kimin ne söylediği, ne söylemek istediği pek belirli değildir. Çeşitli söylentiler dolaşır ve topluluk her türlü zorbalığa kolayca cüret edebilecek duruma yaklaşmıştır. İşte bu fikri hazırlık devresinde asıl görevli kışkırtıcılar, söylentileri olabildiğince yayıp genelleştirerek tüm topluma mal etmeye çalışırlar. Böylece toplumda duygusallığı ve fikri arzuyu artırırlar.
e- Çabuklaştırıcı Olay: Yukarıda anlatılan safhaları hatırlayacak olursak özetle; dalgalı bir denizde rotayı elinde bulundurmaya çalışan bir veya birden çok önderin başkanlığında gittikçe çoğalan ve bundan cesaret alarak horozlanabilen hatta çoğalan toplumun giderek büyümesi ile her türlü zorbalığa cüret edebilecek duruma gelen ve belli ölçüde duygusallaşıp fikri açıdan olgunlaşmaya başlayan bir toplum oluştuğunu görmüştük. İşte bu durum ve ortamdaki bir toplum için artık çok küçük, hatta çok önemsiz gibi görünen herhangi bir olay çabuklaştırıcı neden olabilir. Bunun neler olabileceğini önceden kestirmek çok güçtür. Olayların akışı içinde tesadüfen de ortaya çıkabilir ve bardağı taşıran son damla olabilir veya küçük bir kıvılcım misali olayı başlatıverir.
f- Kontrolden Çıkmış Zorbalık Safhası: Bir önceki maddede anlatılanların ışığında, bardağı taşıran son damla olan bir sebeple başlayan toplumsal olaylarda topluluk gerek mantık, gerek duygusallık ve heyecan gerekse sayısal ve fiziki değer bakımlarından artık tam anlamıyla ve tek kelime ile şuursuz, yani kontrolden çıkmış bir durumdadır. Bu safhada başlayan zorbalık hareketleri bir çığ misali kontrolden çıkmış vaziyettedir.
g- Zorbalık Hareketlerinin Yayılması: Toplu hareketin şiddeti artıp kontrol dışı kaldıkça zorbalık hareketlerinin hedefi bir olmaktan çıkarak yaygınlaşır ve genelleşir. Örneğin; bir işçi mitinginde kendi konularıyla, hedefleriyle uzaktan yakından ilgili olmayan özel veya resmi mülklere, dükkanlara yönelip tahrip etmeleri zorbalık hareketlerinin hedef dışı yayılmasının canlı örnekleridir.
E- Olayları Başlatma Usulleri:Yasal olmayan toplumsal olayları başlatma usulleri genel olarak aşağıdaki başlıklar altında sıralanır:
a- Yaygın Propaganda Yapmak: Propagandayı belli bir konuyu başkalarına aktarıp benimsetmek ve onların ilgilerini kazanmak biçiminde tanımlayabiliriz. Yasal olmayan bir olayın başlangıcında (veya daha önce) hedeflenen olay çerçevesinde yazılı veya sözlü olarak propaganda başlatılır. Bu propagandanın sürekli ve olabildiğince yaygın —yani geniş alana hitap etmesine ve etkileyici olmasına— gayret edilir. Böylece amaçlanan olayın tohumları filizlenir; fikri olarak kafalara yerleştirilmeye ve olgunlaştırılmaya gayret edilir. Sonuçta toplum istenilen her yöne kolayca çekilebilir bir hale gelir.
b- Konuşma Yapmak: Özellikle önder diye tanımladığımız kişiler veya diğer etkileyici hitap etme özelliğine sahip aynı amaçlı şahıslar, kışkırtmak istedikleri kişilere, grup ve topluluklara ateşli konuşmalar yaparak onları etkilemeye çalışırlar. Konuşulan konular genellikle toplumun özlem duyduğu veya beklentilerine uyan konulardır. Önceden propaganda yoluyla az veya çok şartlandırılmış, etkilenmiş olan toplum, bu tür konuşmaların tesiriyle istenilen olaya sürüklenmeye hazır hale gelir.
c- Heyecanı Artırmak: Sakin insanlar daha mantıklı, bilinçli düşünür ve daha tutarlı davranışlarda bulunurlar. Bunun aksine heyecanlı insanların davranışları ve düşünceleri daha az bilinçli ve daha az tutarlıdır; kısacası zigzaglar çizerler. Genelde böyle olduğuna göre, propaganda yoluyla şartlandırılmaya çalışılan amaçlı konuşmalarla belli bir olgunluğa eriştirilen toplum, olayı yönetenlerin elinde heyecana sürüklenmek ve iyice şuursuzlaştırılmak istenir. Bunu sağlamak için balon, uydurma haberler ve sloganlar atılabilir. Zira bu durumdaki bir toplum artık söylenilen her şeye kanabilecek bir duruma gelmiştir. Her şeye kanılınca mantık giderek azalır, heyecan ise giderek çoğalacaktır.
d- Eyleme Geçiş: Yukarıda ele alınan bölümlerden sonra eldeki toplumu eyleme geçirmek için sadece bir kıvılcımın yeterli olacağı açıkça görülebilmektedir. Olayı planlayan kişilerden birisinin maksatlı bir başlangıç hareketi oradaki tüm toplum için bir başlangıç nedeni olur ve böylece eylem başlatılır.